Het onzichtbare snelwegennetwerk op 10 kilometer hoogte
Je hebt het misschien weleens gemerkt: de vlucht van Amsterdam naar New York duurt zo’n 8 tot 8,5 uur, maar op de terugweg zit je “slechts” 7 uur in het vliegtuig. Dat is een verschil van meer dan een uur. Het antwoord zweeft op zo’n 10 kilometer hoogte en heet: de jetstream.
Inhoudsopgave
Wat is een jetstream?
Een jetstream is een smalle, kronkelende band van extreem sterke wind in de bovenste lagen van de troposfeer, op een hoogte van ongeveer 9 tot 12 kilometer — precies waar de meeste verkeersvliegtuigen vliegen. Windsnelheden in een jetstream variëren doorgaans van 150 tot 300 km/u, maar in extreme gevallen zijn er snelheden van meer dan 400 km/u gemeten.
Er zijn twee belangrijke jetstreams op elk halfrond:
- De polaire jetstream, die op onze breedtegraden (rond de 50°–60° noorderbreedte) het meest invloed heeft op vliegverkeer in Europa en Noord-Amerika.
- De subtropische jetstream, die dichter bij de evenaar stroomt, rond de 30° noorderbreedte.
Beide stromen bewegen van west naar oost, aangedreven door temperatuurverschillen tussen koude poollucht en warmere tropische lucht. Hoe groter dat temperatuurverschil, hoe sterker de jetstream.
Hoe ontstaat een jetstream?
De zon verwarmt de aarde niet overal even sterk. Rond de evenaar is de opwarming het grootst, bij de polen het kleinst. Dit temperatuurverschil zorgt voor drukverschillen in de atmosfeer, en die drukverschillen zetten lucht in beweging.
Hier komt het Coriolis-effect om de hoek kijken: door de draaiing van de aarde worden luchtstromen op het noordelijk halfrond naar rechts afgebogen. Het resultaat? In plaats van recht van zuid naar noord te stromen, gaat de lucht een bocht maken en vormt zich een krachtige westenwind op grote hoogte. Dat is in essentie de jetstream.
De jetstream is geen rechte lijn. Hij slingert als een rivier door de atmosfeer, met bochten die Rossby-golven worden genoemd. Deze bochten verschuiven voortdurend, waardoor de jetstream op sommige dagen recht over je vliegroute loopt en op andere dagen honderden kilometers verderop zit.
Het effect op je vliegtijd
Stel je voor: een Boeing 787 Dreamliner kruist op een typische snelheid van ongeveer 900 km/u. Als dat vliegtuig een jetstream van 250 km/u in de rug heeft, bedraagt de effectieve grondsnelheid ineens 1.150 km/u. Dezelfde route in tegengestelde richting? Dan daalt de grondsnelheid naar 650 km/u.
Dat verschil van 500 km/u verklaart precies waarom oost-west routes zulke opvallende tijdsverschillen laten zien. Hier een paar voorbeelden:
| Route | Richting | Gemiddelde vliegtijd |
|---|---|---|
| Amsterdam → New York | Westwaard (tegen de jetstream) | 8 – 8,5 uur |
| New York → Amsterdam | Oostwaarts (met de jetstream) | 7 – 7,5 uur |
| Amsterdam → Tokyo | Westwaard (tegen de jetstream) | 11,5 – 12,5 uur |
| Tokyo → Amsterdam | Oostwaarts (met de jetstream) | 10,5 – 11 uur |
| Los Angeles → Londen | Westwaard (tegen de jetstream) | 10,5 – 11 uur |
| Londen → Los Angeles | Oostwaarts (met de jetstream) | 9,5 – 10 uur |
Op sommige winterdagen, wanneer de jetstream extra sterk is, zijn er vluchten van New York naar Londen geweest die in minder dan 5 uur aankwamen — sneller dan de Concorde op sommige van haar vluchten!
Hoe piloten de jetstream gebruiken
Piloten en vluchtplanners maken heel bewust gebruik van de jetstream. Vóór elke vlucht analyseren dispatchers de actuele weerkaarten en jetstream-posities om de optimale route te bepalen. Dit is waarom je heen- en terugvlucht bijna nooit exact dezelfde route volgen:
- Oostwaarts proberen piloten de kern van de jetstream op te zoeken om maximaal meewind te pakken. Soms maakt een vliegtuig een omweg van honderden kilometers om in de jetstream te komen, omdat de tijdwinst de extra afstand ruimschoots compenseert.
- Westwaarts wijken piloten juist uit om de jetstream te vermijden. Dat kan betekenen dat ze noordelijker of zuidelijker vliegen, of op een andere hoogte kruisen waar de wind minder sterk is.
Dit heet wind-optimized routing, en het bespaart luchtvaartmaatschappijen jaarlijks miljoenen liters brandstof.
Niet alleen oost-west
Hoewel het effect het duidelijkst is op oost-west routes, beïnvloedt de jetstream ook andere vliegroutes. De slingerende Rossby-golven kunnen lokaal voor sterke noord-zuidcomponenten zorgen. Bovendien speelt de jetstream een grote rol bij turbulentie: de randen van een jetstream, waar de windsnelheid snel verandert, zijn berucht om Clear Air Turbulence (CAT) — turbulentie in heldere lucht die niet op de radar te zien is.
De jetstream verandert
Klimaatwetenschappers hebben vastgesteld dat de jetstream de afgelopen decennia aan het veranderen is. Doordat het poolgebied sneller opwarmt dan de rest van de wereld — een fenomeen dat Arctic Amplification wordt genoemd — wordt het temperatuurverschil tussen pool en tropen kleiner. Het gevolg: de jetstream wordt grilliger, maakt grotere bochten en kan langer op één plek “vastzitten”.
Voor de luchtvaart heeft dit een dubbel effect. Enerzijds kan de gemiddelde windkracht in de jetstream toenemen, wat potentieel voor kortere vliegtijden zorgt op oostwaartse routes. Anderzijds wordt Clear Air Turbulence naar verwachting frequenter en intenser, wat een uitdaging vormt voor piloten en passagierscomfort.
Leuk om te weten
- De jetstream werd voor het eerst wetenschappelijk beschreven in de jaren 1920 door de Japanse meteoroloog Wasaburo Oishi, die weerballonnen lanceerde vanaf de berg Fuji.
- Tijdens de Tweede Wereldoorlog ontdekten Amerikaanse bommenwerpers de jetstream op de harde manier: B-29’s die richting Japan vlogen kwamen amper vooruit door de extreme tegenwind.
- Op een dag met een sterke jetstream legt een vliegtuig op de route New York–Londen ruwweg 800 kilometer meer grondafstand af per uur dan op de heenweg.
- De positie en kracht van de jetstream heeft ook een groot effect op het weer aan de grond. Als de jetstream ver naar het zuiden duikt, brengt dat koude poollucht mee — en andersom.
Conclusie
De volgende keer dat je in een vliegtuig stapt en je afvraagt waarom de heenreis langer duurt dan de terugreis, weet je het antwoord: ergens daarboven raast een onzichtbare rivier van lucht met honderden kilometers per uur. Voor aspirant-piloten is het fascinerend om te beseffen dat routeplanning niet simpelweg een rechte lijn trekken is op een kaart. Het is een dynamisch spel met de atmosfeer — en de jetstream is daarin de grootste speler.